Η διετία 2011 – 2012 είναι αφιερωμένη από τη Συνθήκη για τα Μεταναστευτικά Είδη (CMSBonn Convention) και τη Συμφωνία για την Προστασία των Πληθυσμών των Ευρωπαϊκών Νυχτερίδων (EUROBATS) στις νυχτερίδες. Σκοπός της διοργάνωσης αυτής, η οποία υποστηρίζεται από το Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα του ΟΗΕ (UNEP), δεν είναι φυσικά η εκτόνωση των φιλο-περιβαλλοντικών αισθημάτων του κοινού, καθώς ούτως ή άλλως οι φορείς τέτοιων αισθημάτων για τις νυχτερίδες σπανίζουν... Κυρίως αποσκοπεί στην ενημέρωση των πολιτών, αρχικά της Ευρώπης και ακολούθως του υπόλοιπου πλανήτη σχετικά με τη φυσική ιστορία και την οικολογική αλλά και οικονομική σημασία των πιο παρεξηγημένων ίσως θηλαστικών της γης.

Οι νυχτερίδες είναι συνδεδεμένες με μία πληθώρα προκαταλήψεων, συγχύσεων και δεισιδαιμονιών, καθώς αρκετοί από εμάς διατηρούν τις ολότελα εξωπραγματικές αντιλήψεις ότι οι νυχτερίδες είναι πλάσματα του Σατανά, ότι μπερδεύονται στα μαλλιά μας με ολέθρια αποτελέσματα και ότι είναι τυφλές. Στα Βαλκάνια δε, συναντάμε και την αντίληψη ότι τα οστά τους φέρνουν γούρι, δοξασία που μας μετάφεραν οι τσιγγάνοι από την Ασία. Στους πολιτισμούς ορισμένων χωρών της Ασίας οι νυχτερίδες χαίρουν εκτίμησης και μάλιστα στην Κίνα αποτελούν σύμβολο υγείας, μακροζωίας, ευμάρειας, αρετής και ήρεμου θανάτου. Φυσικά, οι ευνοϊκές προκαταλήψεις δεν είναι καλύτερες των αρνητικών, καθώς είναι εξίσου λανθασμένες και άρα επικίνδυνες.

Η πραγματικότητα για τις νυχτερίδες είναι πιο ενδιαφέρουσα, καθώς αποτελούν όχι μόνο μία σημαντική πηγή γνώσης για την εξέλιξη της ζωής στον πλανήτη αλλά και ένα δομικό και αναπόσπαστο κομμάτι των φυσικών οικοσυστημάτων. Δεν πρόκειται για πουλιά ούτε ιπτάμενα ποντίκια, αλλά για τη δεύτερη μεγαλύτερη ομάδα θηλαστικών (μετά τα τρωκτικά) με περισσότερα από 1200 διαφορετικά είδη τα οποία συναντάμε σε όλα τα οικοσυστήματα, με εξαίρεση κάποια απομονωμένα νησιά και τους πόλους. Συνεπώς, όπως τα περισσότερα θηλαστικά, έχουν τρίχες, γεννάνε νεογνά και τα θηλάζουν. Ήδη πριν από 55 εκατομμύρια χρόνια (οπότε έζησε η αρχαιότερη απολιθωμένη νυχτερίδα) είχαν αποκτήσει τη σημερινή τους μορφή και δεν αποκλείεται οι πρώτοι ιπτάμενοι πρόγονοι τους να έζησαν πριν από 70 εκατομμύρια χρόνια ή και παλαιότερα. Φαίνεται λοιπόν ότι είναι ίσως 500 φορές αρχαιότερες από το είδος μας και ότι πετούσαν πριν από την εξαφάνιση των δεινοσαύρων!

Η πλειοψηφία των νυχτερίδων τρέφεται με έντομα (και άλλα αρθρόποδα) και μάλιστα κάθε βράδυ η λεία τους ζυγίζει μέχρι όσο και αυτές οι ίδιες, συμμετέχοντας έτσι στον έλεγχο των πληθυσμών τους και τη σταθερότητα των οικοσυστημάτων. Για όσους όμως επιμένουν να περιφρονούν την άγρια φύση, όλα αυτά μεταφράζονται και σε οικονομικά νούμερα. Σύμφωνα με μία πρόσφατη εκτίμηση, η αξία των εντομοκτόνων που θα χρειάζονταν για την καταπολέμηση των εντόμων που τρώνε οι νυχτερίδες στις γεωργικές εκτάσεις των ΗΠΑ ανέρχεται στα 23 περίπου δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Στο ποσό αυτό δεν συμπεριλαμβάνεται το κόστος από τη ρύπανση της τροφικής αλυσίδας και των οικοσυστημάτων από τα αγροχημικά, ούτε φυσικά η ανεκτίμητη οικονομική αξία των μη γεωργικών εκτάσεων.

Εξίσου μεγάλη είναι και η σημασία των φρουτοφάγων και νεκταροφάγων νυχτερίδων της Αφρικής, της Ασίας, της Ωκεανίας και της κεντρικής και Νότιας Αμερικής. Τα φρουτοφάγα είδη καταναλώνουν υπερώριμα φρούτα τα οποία συχνά φιλοξενούν επιβλαβή έντομα (όπως η μύγα της μεσογείου), ενώ παράλληλα διασπείρουν σπόρους βοηθώντας στην εξάπλωση αρκετών φυτικών ειδών. Τα δε νεκταροφάγα είδη επικονιάζουν φυτά, ορισμένα από τα οποία μπορούν να επικονιαστούν μόνο από νυχτερίδες και έχουν εξελιχθεί σε αλληλεπίδραση με αυτές διαθέτοντας ειδικούς μηχανισμούς προσέλκυσής τους. Στις μέρες μας που αρκετά δάση αποψιλώνονται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς στο όνομα της ανάπτυξης (π.χ. σχεδόν τρείς φορές η έκταση της Κρήτης ετησίως στο δάσος του Αμαζονίου), οι νυχτερίδες βοηθούν στην αναγέννησή τους, αλλά και στην αναπαραγωγή φυτών οικονομικής σημασίας, όπως ο κάκτος από τον οποίο παράγεται η τεκίλα και πολλά οπωροφόρα δέντρα, όπως οι μπανανιές και τα μάνγκο.

Εκτός από τις εντομοφάγες, τις φρουτοφάγες και τις νεκταροφάγες νυχτερίδες, υπάρχουν και είδη που τρέφονται με πουλιά, βατράχια, αφρόψαρα του γλυκού νερού, αλλά και αίμα πουλιών ή θηλαστικών. Οι αιματοφάγες νυχτερίδες, που ζουν στην λατινική Αμερική έχουν στο σάλιο τους ένα ένζυμο με αντιπηκτικές ιδιότητες, το οποίο αποτελεί αντικείμενο μελέτης, προκειμένου να αντιγραφεί και να χρησιμοποιηθεί ως αντιθρομβωτικό. Ήδη έχει συντεθεί αντίγραφο του ενζύμου αυτού και δοκιμάζεται κλινικά.

Οι νυχτερίδες-βαμπίρ αποτελούν παράδειγμα κοινωνικότητας, καθώς οι χορτάτες προσφέρουν στις νηστικές φαγητό από το στομάχι τους και μάλιστα οι τσιγκούνες τιμωρούνται από τις συγκατοίκους στους στις σπηλιές που καταφεύγουν, με άρνηση τροφής όταν την έχουν ανάγκη. Αυτό είναι ένα μόνο από τα πολυάριθμα παραδείγματα κοινωνικότητας μεταξύ των νυχτερίδων, ιδίως των θηλυκών στα είδη που σχηματίζουν αποικίες. Είναι συχνό στα είδη αυτά οι νυχτερίδες να κάνουν «βάρδιες» στα πιο κρύα σημεία, έτσι ώστε να μην μένει καμία αδικημένη, ενώ συχνά άτομα διαφορετικών ειδών αναπαύονται πολύ κοντά το ένα στο άλλο, για να αλληλο-ζεσταίνονται. Επίσης, την περίοδο της γαλουχίας κάποιες μητέρες (αλλά και κάποιες ανώριμες που έχουν πάει για να μάθουν) αναλαμβάνουν εκ περιτροπής το ρόλο της φύλαξης των νεογνών τα βράδια, την ώρα που οι υπόλοιπες πετάνε για να τραφούν. Εντυπωσιακό είναι άλλωστε και το ότι σε ένα είδος της Ευρώπης οι γριές θηλυκές μετακομίζουν από δέντρο σε δέντρο για να επισκεφθούν τις συγγενείς τους, ενώ οι νεαρές «κάνουν παρέα» μόνο με τις αγαπημένες αδελφές και ξαδέλφες τους... Φυσικά, όλες αυτές οι επιδείξεις κοινωνικότητας προσφέρουν ένα ισχυρό εξελικτικό πλεονέκτημα στις νυχτερίδες, δηλαδή αυξάνουν τα ποσοστά επιβίωσης και την επιτυχία των ζώων. Τα φαινόμενα αυτά μας προκαλούν να αναλογιστούμε τη σημασία όρων όπως «ανταγωνιστικότητα» και «αλληλεγγύη» στις σύγχρονες ανθρώπινες κοινωνίες όπου ο Κοινωνικός Δαρβινισμός επιστρατεύεται συχνά για να μας διδάξει ότι μόνο ο ισχυρότερος δικαιούται να επιβιώσει.

Η κοινωνικότητα των νυχτερίδων αλλά και η δυνατότητά τους να πέφτουν σε χειμέρια νάρκη τους επιτρέπουν να ζουν σα μεγαλόσωμα ζώα, αν και δεν είναι τέτοια. Ενώ τα περισσότερα μικρόσωμα θηλαστικά ζουν λίγα χρόνια και γενούν δεκάδες απογόνους, οι νυχτερίδες μπορούν να ζήσουν μέχρι και 40 χρόνια και κάθε χρόνο τα θηλυκά γεννάνε συνήθως ένα μωρό (σπανίως δύο ή τρία).

Οι ιδιότητές τους όμως αυτές τις κάνουν και ασυνήθιστα ευάλωτες σε κάποιες ανθρώπινες δραστηριότητες ˙ τα καταφύγιά τους (σπήλαια, ορυχεία, παλιά κτήρια, γέρικα δέντρα κ.α.) μπορούν να μετατραπούν σε παγίδες θανάτου για χιλιάδες άτομα από στιγμιαία καταστροφικά γεγονότα, όπως οι βανδαλισμοί, οι περιφράξεις για λόγους ασφαλείας ή τουριστικής εκμετάλλευσης, τα μπαζώματα, οι κατεδαφίσεις, οι πυρκαγιές, οι υλοτομήσεις κ.α. Μεσοπρόθεσμα, η ανθρώπινη όχληση, οι λατομικές δραστηριότητες, η ρίψη αποβλήτων, η αποψίλωση δασών και άλλοι λόγοι μπορούν να τους στερήσουν σημαντικά καταφύγια.  Εξίσου δριμείς είναι οι συνέπειες και από την υποβάθμιση των δασών και των υγροτόπων, όπου τρέφονται οι περισσότερες νυχτερίδες. Επίσης, η ρύπανση του περιβάλλοντος με βαρέα μέταλλα και η υπερβολική χρήση ορισμένων αγροχημικών έχει σοβαρές συνέπειες στου πληθυσμούς των νυχτερίδων καθώς οι ουσίες αυτές περνάνε στο σώμα τους μέσω της τροφικής αλυσίδας. Η βιομηχανική ανάπτυξη και η εντατικοποίηση της γεωργίας έχει οδηγήσει στην εξαφάνιση ολόκληρων πληθυσμών από μεγάλες περιοχές, γεγονός που οδήγησε την θεσμοθέτηση της προστασίας τους σε διεθνές επίπεδο (Συνθήκη της Βόννης - CMS, τη Συνθήκη της Βέρνης, Κοινοτική Οδηγία των Οικοτόπων - 92/43/ΕΟΚ). Αν και στην χώρα μας δεν υπάρχουν ιστορικά δεδομένα για το μέγεθος των πληθυσμών των νυχτερίδων, οι διεθνείς αυτοί νόμοι και οδηγίες ισχύουν και στην Ελλάδα και συμπληρώνονται από την εθνική νομοθεσία (Δασικός Κώδικας, Π.Δ. 67/1981 "Περί προστασίας της αυτοφυούς χλωρίδος και της άγριας πανίδος και καθορισμού διαδικασίας συντονισμού και ελέγχου της ερεύνης επ’ αυτών" και ν. 3937/2011 “Διατήρηση της βιοποικιλότητας και άλλες διατάξεις”). Δυστυχώς όμως η εφαρμογή των νομοθετημάτων αυτών στην πράξη ουδέποτε υπήρξε η πρέπουσα.

Η μελέτη της οικολογίας των νυχτερίδων και κατ’ επέκταση της σχέσης τους με την ανθρώπινη ευμάρεια ξεκίνησε ουσιαστικά τη δεκαετία του 1950, καθώς βασίστηκε στις τεχνολογικές ανακαλύψεις των τελευταίων δεκαετιών. Ενώ όμως η αξιοποίηση των εξίσου πρόσφατων ευρημάτων άλλων ερευνητικών πεδίων (π.χ. ιατρική, μηχανολογία, μικροηλεκτρονική) υπήρξε ταχύτατη, δεν παρατηρούμε κάτι τέτοιο στο χώρο της διαχείρισης και προστασίας της άγριας φύσης, ιδίως στη χώρα μας. Αντιθέτως, συνεχίζει να δεσπόζει η ολιγωρία και η περιφρόνηση της περιβαλλοντικής νομοθεσίας, ακόμα και από την ίδια την πολιτεία. Οι δε αντιλήψεις αρκετών πολιτών περί των νυχτερίδων και της άγριας φύσης γενικότερα παραμένουν σε μεσαιωνικά επίπεδα, εγείροντας ερωτήματα για την πραγματική (σε αντιδιαστολή με την αναμενόμενη) αποστολή του εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα, αλλά και στις περισσότερες χώρες του πλανήτη. Ενδεικτικό είναι ότι στα σχολεία της Ελλάδας οι μαθητές μαθαίνουν τις αρχές δημιουργίας γενετικά τροποποιημένων φυτών, αλλά ούτε κουβέντα για το αν η νυχτερίδα είναι όντως η ιπτάμενη μορφή του κόμη Δράκουλα...

Φυσικά, «ουδέν κακό αμιγές καλού». Η σκοταδιστική αντιμετώπιση και η διαιώνιση της δαιμονοποίησης της φύσης έχει διευκολύνει (και συνεχίζει) την αδιέξοδη εκμετάλλευση και υποβάθμισή της με πολυάριθμους τρόπους και σε διάφορα επίπεδα: εν προκειμένω από την μετατροπή των σπηλαίων σε οικιακούς βόθρους και χωματερές μέχρι την νομιμοποίηση (στη συνείδηση μας και το κοινοβούλιο) των αυθαιρέτων οικημάτων στα δάση και από την πρόχειρη και καταστροφική τουριστική εκμετάλλευση των σπηλαίων μέχρι τη θέσπιση υπηρετικών νόμων για τις επενδύσεις Αιολικών Πάρκων  (τα οποία μπορούν να θανατώσουν χιλιάδες ζώα όταν βρεθούν στην λάθος θέση). Έτσι, «ούτε γάτα ούτε ζημιά»˙ αποκρύπτοντας το περιβαλλοντικό κόστος προσπαθούμε να δικαιώσουμε τις επιλογές μας για μια οικονομία που αναπτύσσεται (όταν αναπτύσσεται) καταπίνοντας τη φύση και αφήνοντας σκουπίδια και ερείπια ως προίκα για τους επόμενους. Η απαξίωση των νυχτερίδων και της άγριας φύσης εν γένει δεν είναι αποκύημα της βιομηχανικής και μετα-βιομηχανικής ανάπτυξης, αλλά είναι από τα φαντασματα του παρελθόντος που αυτή επέτρεψε να επιβιώσουν. Είναι όμως δύσκολο να φανταστούμε τη σταθερότητα των οικοσυστημάτων, τους κύκλους του οξυγόνου, του νερού και των στοιχείων χωρίς τις νυχτερίδες και η μείωση των πληθυσμών τους θα έχει αργά ή γρήγορα σημαντικές συνέπειες και στις ανθρώπινες κοινωνίες. Γι’ αυτό και η εποχή μας, η εποχή της επιστήμης και της τεχνολογίας έχει την ευθύνη απέναντι στις επόμενες γενιές να τις προστατεύσει πριν να είναι αργά.